Sint Maarten en een doedelzak

Ik wil een gravure bespreken waarop een doedelzakspeler te zien is en waar  de figuur Sint Maarten de hoofdpersoon is. Ik denk dat er geen enkel verband is tussen de bekende heilige en de genoemde muzikant. Toch wil ik iets hierover zeggen, eerst wat over Sint Maarten.

Sint Maarten( Szombathely (H.) ca. 316- Candes 397) was bisschop van de Franse stad Tours. Volgens een legende ontmoette hij bij een stadspoort van de Franse stad Amiens een bedelaar, aan wie hij de helft van zijn mantel gaf. Deze bedelaar was de personificatie van Jezus of Christus. Door deze daad werd hij tot beschermheilige van de armen.

Sint Maarten wordt op twee manieren afgebeeld:
1. Hij wordt voorgesteld als een bisschop met een bedelaar aan zijn voeten,
2. Als Romein in harnas.
Hier zit Sint Maarten op een paard en deelt met zijn zwaard zijn mantel in tweeën en geeft de helft ervan aan een arme bedelaar.
Bij mijn zoektocht naar doedelzakafbeelding in middeleeuwse manuscripten kwam ik deze prachtige afbeelding tegen. De doedelzakspeler in de marge heeft geen enkele relatie met de afgebeelde Sint Maarten.
De afbeelding is in 1469 gemaakt door Lieve van Lathem (Vlaams, ca. 1430-1493) en bevind zich in het Paul Getty Museum

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 

Nu de gravure.

 

Het is een eigenaardige afbeelding.
Laat ik beginnen met de bekende Vlaamse kunsthistoricus Paul Vandenbroeck een ’t woord te laten.
Ik citeer hem uit zijn werk: Jheronimus Bosch, de verlossing van de wereld, pag 59 e.v.
Vandenbroeck zegt over deze gravure die hij compositie noemt, iets interessants, een duidelijke verwijzing naar de maker van deze afbeelding: Jheronimus Bosch.

 

 

 

 

 

 

In het Palacio Real te Madrid (1636) bevond zich een exemplaar van deze compositie met de titel:
1.
Sint Maarten varend in een bark en zijn paard in een andere boot.

Vandenbroeck: voordien, in 1600 waren in Spaans koninklijk bezit:

2. Een doek van Jheronimus Bosch met Sint Maarten en vele anderen,
3. Een waterverfdoek, met armen en andere grillen  van Jheronimus Bosch, en ten slotte:
4. Een ander waterverfdoek in grisaille, met Sint Maarten en vele armen.

Vandenbroeck vervolgt met:

In de verzameling van Rudolf II te Praag bevond zich een
5. Sint Maarten onder de bedelaars , van Jheronimus Bosch, elders vermeld als:
6. Sint Maarten in schip, met bedelaars.

Vandenbroeck besluit deze opsomming met:
Het gaat hier duidelijk om dezelfde compositie.
Het werk is verloren gegaan, maar Hieronymus Cock  gaf een prent uit naar dezelfde compositie, aldus Vandenbroeck.

De volgende tekst staat onder deze gravure, uitgegeven door Hieronymus Cock, ca. 1560-1570, Antwerpen.

De goede Sinte Marten is hier gestelt
onder al dit Cruepel Vuijl arm gespuijs
haer deijlende sijnen mantele inde stede van gelt
nou vechte se om de proije dit quaet gedruijs.

De gravure of kopieën ervan zijn in het bezit van:

  • Het Noordbrabants Museum in ’s-Hertogenbosch,
  • Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam,
  • Boston Museum of Fine Arts,
  • Koninklijke Bibliotheek in Brussel en
  • Wallraf-Richartz Museum in Keulen.

Rechts onder de prent kun je lezen: Iheronimus bos inventor.
Dat wil zeggen dat Bosch als bedenker wordt beschouwd van deze afbeelding.
Ook wordt aangenomen dat deze prent werd gestoken naar een voorbeeld van de kunstenaar uit ‘s –Hertogenbosch, aldus Matthijs Ilsink in zijn Bosch en Bruegel als Bosch.

Er is sprake van twee kunstenaars die deze gravure gemaakt hebben:
Jan van Duetecum of Doetecum (Deventer? ca. 1530-1605) en/of zijn broer? Lucas van Doetecum of Duetecum (tussen 1554 en 1589). 

De gravure heeft meerder titels meegekregen:

  • Sint Maarten en de bedelaars
  • Sint Maarten in de haven of gewoon:
  • Sint Maarten in een boot
  • de goede Sint Maarten
  • of kortweg: Sint Maarten.

Er wordt wel eens beweerd (Otto Kurz, 1967) dat de gravure een kopie is van een schilderij van Bosch.

In 2012 verscheen bij Brepols Publishers in Turnhout (B.) het prachtige werk van Fritz Koreny: Hieronymus Bosch, die Zeichnungen, een must voor elke liefhebber van het werk van Bosch en zijn atelier.
Op pagina 310-311 is een afbeelding te zien met als titel: Sint Maarten onder bedelaars.

 

 

De tekening is in het bezit van het Ashmolean Museum in Oxford en is gedateerd: ca. 1560-1580. Je hoeft niets een goed te kijken om er achter te komen dat deze tekening duidelijk verwant is aan de gravure, hierboven genoemd.
Ook op deze tekening is Sint Maarten omgeven door bedelaars. Hij staat niet in een boot maar op een brug. We zien ook muziekinstrumenten.
Bedelaars met een harpje, een luit  zijn op beide afbeeldingen te zien en op de tekening lijkt het of een van de bedelaars een draailier om zijn nek heeft hangen.
Het rechter fragment van de tekening doet denken aan een werk van Bosch, en wel de Kruisdraging uit ca. 1500, in het bezit van het Kunsthistorisch Museum te Wenen.
Ik zal beide fragmenten naast elkaar laten zien, de gelijkenis is dan duidelijk.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wat het thema kruisdraging met Sint Maarten te maken heeft is mij een raadsel. 

Maar onze aandacht gaat uiteraard uit naar de boot met feestgangers, een ton waar de wijn uitspuit en boven op de ton de doedelzakspeler.
Dit fragment wordt in de Bosch-literatuur nauwelijks besproken.
Ook deze twee fragmenten zal ik naast elkaar laten zien.

 

 

 

 

 

 

 

Het probleem is nu om dit fragment op een kunsthistorisch verantwoordde manier te bespreken. Mij lukt dat niet, ik moet me beperken tot het beschrijven van deze scène.
Het is een vrolijke boel aan boord van de boot, een kunstenaar, een nar en achter op de boot nog een ton met daarbovenop een muzikant.
Twee personen zijn dronken geworden van de hoeveelheid wijn die uit het vat spuit en die zij in overmaat gedronken hebben en moeten daardoor overgeven.
Op de vlag die vlak voor de doedelzakspeler is bevestigd staan twee krukken afgebeeld en aan de vlaggenstok hangt een voetprothese, zo lijkt het althans.

De afbeelding van de muzikant op het achterste gedeelte van de boot, op de gravure duidelijk te zien, zie je terug in de  ‘Allegorie op de gulzigheid’ uit New Haven, Yale University.Met andere woorden: de relatie tussen de gravure en ander werk vanm Bosch is duidelijk in dit fragment.
Het blaasinstrument vind je niet terug in een muziekinstrumenten encyclopedie, waarschijnlijk een fantasie van Bosch of een van zijn atelier-genoten.

 

Literatuur.

  • Jheronimus Bosch, alle schilderijen en tekeningen,v.a. pag. 112
  • Vastenavond-Carnaval, feesten van de omgekeerde wereld, pag. 106
  • Jheronimus Bosch, de verlossing van de wereld, Paul Vandenbroeck, pag. 59
  • Hieronymus Bosch, die Zeichnungen, Fritz Koreny, pag. 308

 


 

 

Ga naar boven